“Коинотдаги кичик бир ўзгариш ердаги йирик глобал ўзгаришга сабаб бўлиши мумкин”
Самарқандда олимларнинг чўлланиш ва қурғоқчиликка қарши йиғилиши ўтказилди.
Айни кунларда Самарқанд шаҳри БМТ Конвенцияси ижросини кўриб чиқиш қўмитасининг 21-сессиясига мезбонлик қилмоқда. Кеча мазкур сессия ўз ишини бошлаганди. Бугун ҳам бир қатор учрашувлар бўлиб ўтди.
Хусусан, куннинг биринчи қисмида чўлланиш ва қурғоқчиликка қарши кураш бўйича халқаро илмий анжуман бўлди.
Унда бир қатор масалалар муҳокама қилинди. Қарши муҳандислик ва иқтисодиёт институти профессори Шуҳрат Муродов билан мазкур илмий анжуманнинг аҳамияти ва чўлланишга қарши жорий этилиши кутилаётган технoлогиялар ҳамда амалга оширилиши кутилаётган ишлар ҳақида суҳбатлашдик.
—Ушбу халқаро илмий анжуманнинг аҳамиятли томони нимадан иборат?
—Бугунги халқаро анжуманга кўплаб иштирокчилар нафақат Ўзбекистон ва Марказий Осиёдаги, балки бутун дунёда кузатилаётган экологик муаммо сабаб йиғилишган. Қарийб 200 га яқин давлатдан вакиллар ўзларининг бир қатор режалари билан келишган. Асосий эътибор эса чўлланиш ва у келтириб чиқараётган муаммоларга қаратилган. Жуда кўплаб давлат олимлари қатори ўзбекистонлик олимлар ҳам бу бўйича анчагина илмий ишлар қилишган, назариялар яратилган. Бироқ бугунги кунда масалага амалий ёндашув жараёни кечмоқда. Шу сабабдан биз энди назариядан амалий ишларга ўтишимиз лозим. Ҳозирги анжуманда ҳам ўзимизнинг қатор таклифларимизни илгари сурдик. Биринчидан, республикадаги ҳар бир ҳудуднинг экологик шароитини билиш керак. Бу мазкур ҳудудларда сув билан боғлиқ вазият қандай эканлигини билиш имконини беради. Чунки сув чўлланишга қарши курашда энг катта индикатор. Бугунги кунда ерости сувлари жуда ҳам пастга тушиб кетган. Сабаби жуда кўп миқдордаги шу турдаги сувлар ҳам сўғоришларга ишлатилмоқда. Бу ҳолатларнинг олдини олиш вақти келди. Ерости ва ерусти сувларини тартибга соладиган механизмлар устида ишлаш лозим. Бундан ташқари, сувларнинг шўрланиш даражаси сўнгги вақтларда жуда ҳам ошди. Бунга ечим сифатида шўр сувларни шўрсизлантириш технологиясини жорий этиш керак. Ҳозирда бу бўйича бир қатор ишларни амалга оширяпмиз. Эндиликда саноат корхоналарида шўрсизлантирилган сувлардан фойдаланишни амалга жорий этмоқчимиз. Шунингдек, яқин йиллар ичида шўр ерларнинг ўрнида шўрхок ерлар юзага келди. Шўрхок ерлар сулфат ва хлор каби шўр тузлар камайиб кетиши натижасида унинг ўрнида гидрокарбонад, калсий, магний, калий ва натрийлар пайдо бўлди. Шўрхок ерларнинг пайдо бўлиши ҳудуддаги экологик муҳитга ўзининг салбий таъсирини кўрсатади.
—Ишлаб чиқилаётган илмий назариялар экологик муаммоларга қанчалик ечим бўлади деб ўйлайсиз?
— Барчага маълум, биргина “Яшил макон” умуммиллий лойиҳасини амалга ошириш жуда катта меҳнатни талаб қилади. Дарахт экиш эса ўзига хос экотизимни сақлаш имконини беради. Бундан кейин ҳам шунга ўхшаш илмий лойиҳаларни амалга оширсак, экoлогик муаммоларга оз бўлсада ечим берган бўламиз. Бироқ мавжуд лойиҳаларни ҳам амалга жорий қилиш осон иш эмас. Хорижликлар ҳам кўплаб назариялар яратилгани, аммо уларни жорий этиш учун катта миқдорда пул керак эканлигини айтишмоқда. Юртимизда ҳам айнан шу каби муаммолар мавжуд. Бироқ бугунги кунда ҳукуматимиз томонидан бир қатор грантлар ажратилиб, соҳада кичик-кичик технoлогиялар жорий қилинмоқда.
—Анжуманда илгари сурилган таклифлар Ўзбекистон учун қанчалик муҳим?
—Хабарингиз бор, айни вақтда юртимизда экинларни томчилаб суғоришга алоҳида эътибор берилмоқда. Бу эса сувдан кераксиз фойдаланишни бир неча бараварга камайтиради. Бироқ томчилаб суғоришда парланиш катта. Чанг-тўзон ва парланишни камайтириш ҳамда ернинг унумдорлигини ошириш учун ўзимиздаги мавжуд табиий минераллардан фойдаланиш лозим. Айнан ерларни томчилаб суғоришда ҳам бир қатор илмий ишларни амалга ошириш талаб қилинмоқда. Бугунги анжуманда ҳам шу масала ўртага қўйилди. Анжуманда юртимиздаги шўрхок ерларга қандай ўсимликларни ўтқазиш масаласи ҳам кўриб чиқилди. Бу бўйича хорижий делегатларнинг таклиф ва тавсиялари тингланди. Шу сабабдан ҳам улар мана шундай ерларга мослашган бир қанча ўсимликларни айтиб ўтишди. Бундан ташқари, улар сув тежовчи ва чанг-тўзонга қарши технoлогияларни кенгроқ жорий этиш масаласини илгари суришди. Булар биз учун жуда ҳам муҳим. Улар кичик экoлогик ҳудудларни батафсил ўрганиш таклифини беришмоқда. Бу фикрга мен ҳам қўшиламан. Мисол учун, Қашқадарёда 200 та агро ҳудуд бор. Биринчи навбатда ҳар бир агро-ҳудудни ўрганиш керак ва у ернинг муаммосини аниқлагандан кейин чет эллик ҳамкорлар билан амалий ечимлар излаш лозим. Ҳозирда хорижликлар билан самарали технoлогияни жорий этиш масаласи кун тартибининг муҳим масалаларидан бири бўлиб турибди. Шу ўринда ўзимнинг ҳам бир қатор фикрларимни билдириб ўтсам, бугунги кунда нафақат антропоген ва техноген омилларни, балки космик омилларни ҳам ўрганиш лозим. Афсуски, анжуманда бунга эътибор қаратишмади. Экологияга космосни таъсири антропоген ва техноген таъсирдан ўн марта кўп. Иқлим ўзгариши бу - давр. Метагалактикаларнинг бир-бирига таъсири бор. Коинотдаги кичик бир ўзгариш ердаги йирик глобал ўзгаришга сабаб бўлиши мумкин.
Жамшидбек Амиров суҳбатлашди
