Болалар ўлимига ҳам таъсири катта иллат

Интихо

2021-йил январь. Хитойнинг энг йирик давлат корпорацияларидан бири China Huarong Asset Management Co. Собиқ директори Лай Сяомин 22 ҳолатда пора олганликдв айбланиб, ўлим жазосига ҳукм қилинди. Сяомин бўйнига қўйилган сумма миқдори 277 млн ақш долларидан ортиқ эди. Судья ушбу порани ХХР ташкил этилган 1949-йилдан бери берилган энг катта пора эканлигини қайд этди.

Тараққиёт кушандаси

Жаҳон банки ва БМТ қўшма тадқиқотлари натижаларига кўра ҳар йили дунё бўйлаб 1 трилион доллардан ортиқ маблағ талон-тарож қилинади. Бу эса ўз навбатида давлатлар тараққиётини секинлаштиради ва аҳоли турмуш тарзини ёмонлаштиради. Яна шу тадқиқотларда маълум қилинишича коррупцияга қарши курашаётган давлатлар даромадлари узоқ истиқболда 4 баравар ошади. Коррупция даражаси паст бўлса, бизнес 3% тезроқ ўсади, болалар ўлими эса 75 % га камаяди. Хўш ҳаттоки болалар ўлимига ҳам таъсири катта бўлган ушбу иллат-коррупцияга қарши қандай курашган самарали? Қуйида баъзи давлатлар тажрибаси ва муаммо ечимлари муҳокама қилинади

Хитой тажрибаси-“ Йўлбарс ва пашшаларга қарши кураш”

Хитой ҳаттоки коррупцияга қарши курашда хам креативлик кўрсатди-2012-йилда коррупцияга қарши бошланган умуммиллий ҳаракат “Ёлбарс ва пашшаларга қарши кураш” деб номланади. Хитойда коррупция ва у билан боғлиқ жиноятлар-порахўрлик, давлат мулкини талон-тарож қилиш кабилар аёвсиз жазоланади. 2016-йилда махсус қонун қабул қилиниб,  унга кўра 463 минг доллардан ортиқ маблағни талон тарож қилганлар ўлим жазосига ҳукм қилинади. Хитойликлар коррупционерларни махсус турларга ажратиб олишган. Масалан, Йўлбарслар деганда коррупцияга аралашган юқори партия раҳбарларини, Пашшалар деганда коррупцияга аралашган қуйи тизим раҳбарлари тушунилади. Коррупцияга қарши кураш кампанияси ҳам айнан шундай номланади. Шунингдек, махсус Тулкилар категорияси ҳам бўлиб, улар талон-тарож қилинган пуллар билан чет элга чиқиб кетган мансабдорларга нисбатан қўлланилади. Хитой “тулкилар”га қарши самарали кураш олиб боришга ҳаракат қилади. Масалан, 2015-йилда ҳукумат Интерполга 100 нафар коррупцияда айбланаётган  мансабдор рўйхатини тақдим этади. Маълум даражада бу ўз натижасини берди. Жумладан, ушбу рўйхатдаги 54 нафар шахс Хитойга экстрадиция қилинди, шунингдек, мамлакатдан ноқонуний олиб чиқиб кетилган 1.5 млрд доллар қайтарилди. Хитой нафақат мамлакат  ичкарисида, балки халқаро майдонда ҳам коррупцияга қарши самарали кураш олиб бора олди.

Сингапур-коррупциясиз давлат

“Маошларига муносиб кун кечира олмайдиган инсонларга берилган кичик ҳокимият, ундан нотўғри фойдаланишларига сабаб бўлади” деган эди Сингапур биринчи бош вазири Ли Куан ю. Сингапур мустақилликка эришган 1965-йилдан бошлаб коррупцияга қарши аёвсиз кураш олиб борди. Ли Куан ю бу борада ҳатто ўз яқинларига ҳам шафқат қилмади. Сингапурда коррупцияга оид жиноятлар билан шуғулланувчи олий орган Коррупцияга қарши кураш бюроси ҳисобланади. Сингапур раҳбарияти ўзига хос йўл тутди: бюро юқори раҳбарлар ва марказий давлат ташкилотлари орасидаги коррупцион ҳолатларга қарши курашадиган бўлди. Қуйи даражадаги коррупцияни эса Сингапур қарорлар қабул қилиш жараёнини соддалаштириш, қонунларни аниқ ва содда тузиш ҳамда кўплаб соҳаларга лицензия ва рухсатномаларни бекор қилиш билан ёқотишга қарор қилди. Бу билан коррупцияга қарши кураш олиб борувчи асосий орган ресурслари маълум даражада тежалди, унинг бўлиниб кетиши олди олинди. Сингапурда коррупцион жиноятларни текшираётган терговчиларга катта ҳуқуқлар берилган, улар гумонланувчининг нафақат шахсий ҳисоб рақамлари, балки унинг оиласи, фарзандлари ва қариндошлари ҳисоб рақамлари, даромадлари манбаларини текшириш ҳуқуқига эга.

Сингапурда жиддий коррупцион ҳолатлар доимий равишда матбуотда эълон қилиб борилади, бу ҳукуматнинг коррупцияга қарши курашдаги позициясини янада қатъийлаштиради, халқнинг унга бўлган ишончини орттиради. Сингапурнинг коррупцияга қарши кураши ўз самарасини бермай қолмади, мамлакат Transparency International ташкилотининг Коррупцияни қабул қилиш рейтингида 85 балл билан энг кам коррупциялашган давлатлар ўнталигига киритилган (Ўзбекистон мазкур рейтингда 26 балл билан 146  ўринда турибди)

Ўзимизда

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш кучайди, мамлакатнинг халқаро миқёсида рейтинги бироз яхшиланди. Масалан, 2012-йилда Ўзбекистон коррупцияни қабул  қилиш рейтингида 170-ўринда турган бўлса, 2020-йилда 146-ўринга кўтарилди. 2020-йилда мамлакат тарихида илк бор Коррупцияга қарши кураш агентлиги тузилди, агентлик саъй ҳаракатлари билан 2022-йил 1-январидан бошлаб амалдорлар ва уларнинг яқин қариндошлари мол-мулклари декларацияланади. Булар албатта катта қадамлар. Лекин ҳали ҳануз Ўзбекистонда коррупция юқорилигича қолмоқда. Масалан, сўнгги 2 йилда бюджетдан 371 миллиард сўм талон-тарож қилинган, бунинг ортидан 2477 шахс жиноий жавобгарлигига тортилган. Бунга нималар сабаб бўлмоқда?

Паст ойлик маош. Ойига 200-300 АҚШ доллари миқдорида маош билан ҳаёт кечириш қийин, айниқса пойтахт шароитида. Маошларнинг оширилиши албатта коррупцияни таг-томири билан ёқотмайди, лекин унинг маълум даражада камайишига олиб келади. Масалан, Сингапурда давлат амалдорларига дунёдаги энг катта маош тўланади. Бу ҳам  маълум даражада коррупцияни чеклайди.

Менталитет. 2020-йил декабрида U-Reportўтказган сўровномада қизиқ ҳолат вужудга келди: 15 мингдан ортиқ респондентларнинг 34 фоизи пора беришни коррупция деб ҳисобламаслигини билдиришган. Бу қўрқинчли ҳолат. Йиллар давомида кўплаб маиший муаммолар пора эвазига битганлиги сабабли порахўрлик одатий ҳолдек қабул қилинмоқда

Ҳуқуқий саводхонликнинг пастлиги. Бу юқоридаги омил билан ўзаро боғлиқ. Мамлакат қонунларини ва қайси ҳолатлар коррупция деб баҳоланишини билмаслик ортидан коррупция чуқур илдиз отаверади.

Хулоса ўрнида

Ли Куан ю “Нафс васвасаси ҳамма ерда бўлади” деб тўғри таъкидлаган эди. Ҳақиқатдан ҳам инсон омили мавжуд экан, нафс васвасаси ва унинг ортидан келиб чиқадиган жиноятлар бўлаверади. Коррупцияни тамомила йўқ қилиш мумкин эмас, лекин унга қарши самарали курашса бўлади. Ривожланган давлатлар тараққиёт йўлига эътибор берилса, унда самарали иқтисодий сиёсат билан бирга қонун устуворлиги ва коррупцияга қарши аёвсиз курашнинг ўрни  катта бўлганини кўриш мумкин. Ўзбекистон Республикаси ривожланган демократик мамлакатлар қаторига ўтишга интилар экан бунда коррупцияга қарши кураш устувор аҳамиятга эга. Бу мамлакатнинг иқтисодий ривожланишига, янада демократлашишига ва халқаро майдонда имижи яхшиланишига сабаб бўлади.

 Жамшид Кузиев