"Мен ўзбек тилини, унинг бой маданий меросини яхши кўраман" — венгриялик навоийшунос

 

У Венгрияда туркий адабиётни тадқиқ этиб келаётган таниқли олимлардан. Ҳар сафар Ўзбекистонга ташриф буюрганида уни ўзгача ҳаяжон босади. Гўё, Алишер Навоий билан учрашаётгандек қувонади, кўнглида алланечук туйғулар жўш уради. Ҳар бир ўзбек чеҳрасида буюк мутафаккир таърифлаган муҳаббат шуълаларини кўради.

 

Бенедек Пери 1966 йили Венгрияда туғилган. У талабалик давридан бошлаб ўзбек адабиётини ўрганишга қизиққан. Шайбоний, Саккокий, Турди, Увайсий, Зулфия, Назир Сафаров, Саид Аҳмад, Иззат Султон, Уйғун каби адабиётимиз намояндалари ижоди бўйича тадқиқотлар олиб борган.

 

— Венгрияда Ўзбекистон ва Алишер Навоий билан боғлиқ ишларнинг бошланиши машҳур туркийшунос олим Армин Вамбери (1832–1913) номи билан боғланади, - дейди олим.

 

 У 1863 йили Ўзбекистон ҳудудига келган. Вамбери тўрт йил умрини Истанбулда ўтказган. Ўшанда у ўзбек мумтоз адабиёти намуналари, хусусан, буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоий асарлари билан танишган. Олим изланишлари давомида бу асарларни усмонли турк китобхонлари тушунишлари осон бўлиши учун XVI асрда тузилган “Абушқа” луғати қўлёзмасини можор тилига таржима қилиб, 1862 йили Венгрияда чоп эттиради. Шунингдек, Вамбери “Муҳокамат ул-луғатайн” асарининг баъзи қисмларини ҳам можор тилига таржима қилади ва шу йили Венгрияда нашр қилдиради.

 

Сўнгги йилларда Бенедек Пери кўпроқ Алишер Навоий ижодини ўрганиш билан машғул. Бу йўналишдаги мақолаларини инглиз тилида нашр этяпти. Масалан, Ўзбекистонда унинг “Алишер Навоий форсий шеъриятининг усмонли султон Салим I (1512-1520)нинг ғазалларига таъсири” номли инглизча мақоласи чиққан. Унинг кузатишларига кўра, Навоийдан кейин яшаган турк султони султон Салим Иккинчи Навоийнинг “Девони Фоний”сидан ўрин олган ғазаллар таъсирида форсий шеърлар битган экан. Бу эса, ўз даврида Шарқда Навоий, нафақат туркий, балки форсий адабиётда ҳам ўз ўрнига эга кучли шоир деб тан олинганини кўрсатади.

 

Бенедек Пери Навоийнинг форсча шеърлари кирган “Девони Фоний”ни нашрга тайёрлаш устида ишламоқда.

 

Аввалроқ, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан Хива шаҳрида ташкил этилаётган “Марказий Осиё жаҳон цивилизациялари чорраҳасида” маданий форуми доирасида ўтган Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамиятининг конгрессида юртимизда амалга оширилаётган кенг миқёсли ислоҳотларга ва айниқса маданий мерос ва маънавиятга давлат миқёсида берилаётган улкан эътибор алоҳида эътироф этилгани ҳақида хабар берган эдик.

 

 

Муножат Валиева